Uluslararası Hukukta Jus Cogens Norm_{Yaşam Hakkı ve Çevre Hakkı Bağlamında Bir İnceleme}

Uluslararası hukuk bir hukuk dalı olmasına rağmen özellikle yaptırım hususundaki zayıflığı nedeniyle zaman zaman eleştirilmekte, hatta hukuk niteliği dahi sorgulanmaktadır. Bu eleştiriye verilebilecek en önemli yanıt, uluslararası hukukun jus cogens normlara sahip olmasıdır. Ulusal hukuk sistemlerinde kendine yer bulan emredici kurallar, uluslararası hukukta jus cogens norm adıyla bulunur. Bu normlar uluslararası hukukun temel kaynaklarından farklıdır. Uluslararası andlaşmalar kural olarak yalnızca tarafları bağlarken bir devletin andlaşmaya taraf olmamayı tercih etmesi veya belirli hükümlerine çekince koyarak taraf olabilmesi mümkündür. Evrensel bir yapılageliş kuralının kendisini bağlamasını istemeyen bir devlet ısrarlı itiraz (persistent objector) yolu ile kuralın kendisine uygulanmasını engelleyebilir veya bölgesel yapılageliş kuralı için rıza göstermeyerek kendisini tabiri caizse ilgili kuraldan kurtarabilir. Jus cogens normlardan ise bu şekilde bir “sıyrılma” yolu bulunmaz. Bu normlar Viyana Andlaşmalar Hukuku Sözleşmesi md. 53’te belirtildiği üzere “kendisinden hiçbir surette sapmaya müsaade edilmeyen” bir niteliğe sahiptir.

Jus cogens normların oluşumunda aranan unsurlar da diğer kaynaklardan farklıdır. Bu normlar “bir bütün olarak devletlerin uluslararası toplumunca kabul edilme ve tanınma” ile “kendisinden hiçbir surette sapmaya müsaade edilmeme” şeklindeki iki unsura ihtiyaç duyar. Dolayısıyla oluşumunda diğer kaynaklara nazaran evrensele yakın bir kabule ihtiyaç duyan bu normların ortaya çıkması da zordur. Bu nedenle uluslararası hukukta jus cogens norm olarak kabul edilen veya edilebilecek normlar nicelik olarak daha azdır.

Temel bir insan hakkı olan yaşam hakkı ile insan hakkı olduğu konusunda dahi tartışmalar bulunan çevre hakkının jus cogens norm niteliği bakımından incelemeye tâbi tutulması ise ayrıca önemlidir. Zira yaşam hakkının diğer insan haklarının önkoşulu olması ve özellikle son yıllarda çevrenin gördüğü geri döndürülemez zararlar karşısında çevre hakkının bu kapsamda incelenmesi bir zorunluluk arz eder. Jus cogens norm gibi tanımından unsurlarına, hukuki etkilerinden örneklerine kadar tartışma bulunan bir kavramın ele alınmasına odaklanan bu çalışma doktrindeki bir boşluğu doldurmayı amaçlar.