Girit Adası Venedik Hâkimiyetinde 1204-1453

Girit Adası Doğu Akdeniz’in kilit noktasıdır. Coğrafi konumu itibarıyla Adriyatik Körfezi, Ege Denizi ve Doğu Akdeniz’in kesişme noktasında olan ada, ilkçağlardan günümüze kadar önemli bir yere sahip olmuştur.
İlkçağlarda adada yaşanan Miken ve Minos kültürünün ardından Roma ve Helen dönemleri ile ada kadim kültürünü devam ettirmiş, ardından yaşanan Bizans egemenliği ile Girit önemli bir dönüşüm yaşamıştır. Bizans’ın birçok yerinde olduğu gibi adada Ortodoks kültürü egemen oldu. Ada bir süre Arap egemenliğinde kalmışsa da tekrar Bizans egemenliğine girmiş ve nihayet 1204 yılındaki Haçlı seferiyle adada dört buçuk asır sürecek olan Venedik egemenliği dönemi başlamıştır.
Venedik Cumhuriyeti için Girit Adası doğu ticaretinin ve ulaşımının merkez kolonisiydi. Nitekim bu tarihten sonra Venedik Cumhuriyeti Doğu Akdeniz’de çok daha önemli bir güç haline geldi. Girit’te Venedik egemenliği iki farklı dönemde yaşandı. İlki, Osmanlı’nın Kıbrıs’ı fethettiği tarihe kadar olan dönemdir. İkincisi de bu tarihten sonraki dönemdir. İlk dönem Venediklilerin adayı adeta bir sömürge olarak gördükleri bir dönem oldu. Adada yapılan idari ve iktisadi düzenlemeler Girit’te yeni bir hayatı başlattı. Venedik’ten getirilen kolonizatörler ve din adamları, adanın demografik ve kültürel yapısında önemli dönüşümler oluşturdu.
16. Yüzyılın son çeyreğinden itibaren adada daha yumuşak bir idarenin şekillendiğini görüyoruz. Yumuşak idarenin yanı sıra adada büyük bir imar faaliyeti de kendisini gösterir. Nitekim günümüzde Girit’i gezdiğiniz zaman çok sayıda Venedik binaları ve eserleri sizi karşılar.
Osmanlı İmparatorluğu’nun, 1645 yılı ilkbaharında başlayan adayı fethetme çabası ancak 1669 yılı sonbaharında sonuçlanabildi. Adada Osmanlı idaresi tesis edilirken Venedik tecrübesi çokça kullanıldı. Adadaki idari bölünme, vergi düzenlemeleri, mülkiyet sistemi Osmanlı genel uygulamasından ziyade, Osmanlı öncesi Venedik uygulamaları ile hayat buldu.
Emre Kaymakçı’nın, doktora tezi olarak hazırladığı bu çalışma adadaki Venedik uygulamalarını öğrenmemiz açısından çok önemlidir. Bu konu İtalya ve Yunanistan’da tartışılmışsa da Türkiye’de hiçbir çalışma yoktu. Elimizdeki eser bu konuda yapılan ilk çalışmadır. Böylesi bir çalışma İtalyan arşivleri kullanılmadan yapılamazdı. Türkiye’de İtalyan arşiv ve kaynaklarını kullanan önceki nesil tarihçilerin ilgisini çekmemişti bu konu. Genç tarihçi Emre Kaymakçı İtalyanca öğrendi ve Venedik arşivlerini kullandı. Kaymakçı’nın bu çalışmasıyla, daha önce Girit’teki Venedik dönemine ait bölük pörçük bilgilerimiz bir bütün halinde ve güvenilir arşiv kaynaklarıyla görünür oldu.
Yoğun bir sabır ve emekle ortaya çıkan bu çalışma, Girit tarihinin bir dönemini, sadece Girit’in ilk dönem Venedik egemenliğini açıklayan bir çalışma olmadı, aynı zamanda Osmanlı Girit’ine de ışık tutan bir çalışma oldu.
Orta Çağ sınırlaması ile nihayetlenen bu çalışmanın devamı olan Yeni Çağlara ait bölümü de umarım kısa zamanda okuyucusu ile buluşacaktır. -Nuri Adıyeke